Psychologia fobii: Dlaczego się boimy?
Fobia jest jednym z najczęstszych zaburzeń lękowych, które potrafi znacząco wpłynąć na życie osoby dotkniętej tym stanem. Strach jest naturalnym mechanizmem obronnym, który ma na celu ochronę przed niebezpieczeństwem. Jednak w przypadku fobii, lęk staje się nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia i często paraliżuje osobę w obliczu sytuacji, które w rzeczywistości nie stanowią realnego niebezpieczeństwa. W tej sekcji zgłębimy psychologię fobii i spróbujemy odpowiedzieć na pytanie: dlaczego się boimy?
1. Jak powstają fobie? Psychologiczne korzenie strachu
Fobie mają swoje źródło w złożonych procesach psychicznych, które obejmują zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne. W psychologii fobie często są traktowane jako zaburzenia wynikające z traumatycznych doświadczeń lub nieprawidłowo przetworzonych wspomnień. W niektórych przypadkach, lęk może pojawić się po jednym bolesnym wydarzeniu, takim jak wypadek czy kontuzja. Na przykład, po traumatycznym doświadczeniu związanym z pająkiem, osoba może rozwinąć arachnofobię – silny, irracjonalny lęk przed tym stworzeniem. Również wczesne doświadczenia z dzieciństwa mają ogromny wpływ na rozwój fobii. Dzieci, które były narażone na nadmierny lęk swoich rodziców lub innych bliskich osób, mogą same zacząć obawiać się tych samych obiektów lub sytuacji. Na przykład, dziecko wychowane w atmosferze strachu przed psami może rozwinąć zoofobię, nawet jeśli nigdy nie miało negatywnego kontaktu z tymi zwierzętami. W psychologii mówi się o „przenoszeniu lęku” – kiedy strach jednego człowieka zostaje przekazany innym.
2. Neurologiczne aspekty lęku – jak mózg reaguje na zagrożenie?
Nie tylko psychologiczne, ale i neurologiczne mechanizmy odgrywają rolę w powstawaniu fobii. Jednym z najważniejszych obszarów mózgu zaangażowanych w przetwarzanie strachu jest ciało migdałowate. To właśnie ta struktura odpowiada za wykrywanie zagrożeń i wyzwalanie reakcji obronnych. W przypadku osób z fobiami, ciało migdałowate może działać z nadmierną intensywnością, powodując, że nawet niewielkie bodźce, które normalnie nie wywołują lęku, stają się powodem paniki. Ponadto, badania sugerują, że osoby cierpiące na fobie mogą mieć zaburzoną równowagę neuroprzekaźników, co sprawia, że mózg ma problem z adekwatną oceną ryzyka. Oprócz ciała migdałowatego, inne struktury mózgu, takie jak kora przedczołowa, również odgrywają rolę w regulowaniu reakcji lękowych. Kora przedczołowa pomaga ocenić sytuację i podejmować decyzje. W przypadku osób z fobiami, ta zdolność do racjonalnego oceniania zagrożenia może być upośledzona, co prowadzi do reakcji na poziomie emocjonalnym zamiast logicznym.
3. Fobie a nasze codzienne życie: Jakie konsekwencje ma lęk?
Fobie nie są jedynie chwilowym strachem. To zaburzenie, które może znacząco wpłynąć na codzienne życie osoby, prowadząc do izolacji, unikania określonych sytuacji i trudności w funkcjonowaniu w społeczeństwie. Osoby cierpiące na agorafobię, na przykład, unikają wychodzenia z domu, co może prowadzić do utraty pracy i zaburzeń w relacjach międzyludzkich. Z kolei fobia społeczna może powodować unikanie wszelkich sytuacji, w których osoba może być oceniana przez innych, co może prowadzić do depresji i problemów z nawiązywaniem relacji interpersonalnych. W przypadku fobii specyficznych, takich jak lęk przed pająkami, osoby dotknięte tym zaburzeniem mogą unikać miejsc, gdzie mogą występować te stworzenia. Takie unikanie może prowadzić do nadmiernego stresu i poczucia izolacji. Fobie, mimo że często bywają traktowane jako „niewielkie” zaburzenia, mają ogromny wpływ na życie jednostki i wymagają profesjonalnej pomocy.
4. Jak leczyć fobie? Terapie i metody radzenia sobie z lękiem
Leczenie fobii opiera się na różnych metodach terapeutycznych, w tym terapii behawioralnej i kognitywnej. Jedną z najskuteczniejszych jest technika zwana desensytyzacją, która polega na stopniowym narażaniu osoby na bodziec wywołujący lęk, aby oswoić ją z danym przedmiotem lub sytuacją. W terapii poznawczo-behawioralnej pacjenci uczą się rozpoznawać irracjonalne myśli i zastępować je bardziej realistycznymi. W niektórych przypadkach, gdy objawy są szczególnie nasilone, pomocne mogą okazać się leki przeciwlękowe, które pomagają w regulacji poziomu neuroprzekaźników. Terapia farmakologiczna często łączy się z psychoterapią, co pozwala na osiągnięcie lepszych efektów w leczeniu fobii.
- Desensytyzacja: stopniowe narażanie na bodziec wywołujący lęk.
- Terapia poznawczo-behawioralna: zmiana myślenia i reakcji na sytuacje lękowe.
- Leczenie farmakologiczne: stosowanie leków przeciwlękowych w połączeniu z psychoterapią.
Fobie a lęki: Jakie są różnice i podobieństwa?
Fobie i lęki to dwa terminy często używane zamiennie, choć mają istotne różnice w definicji oraz w sposobie manifestowania się w życiu codziennym. Choć oba zjawiska mają wspólną cechę – wywołują intensywny niepokój i reakcje fizjologiczne – to jednak różnią się zarówno przyczynami, jak i skutkami. W tej sekcji przyjrzymy się tym dwóm emocjom, by wyjaśnić, jakie są ich kluczowe różnice oraz jakie podobieństwa mogą je łączyć.
Różnice między fobiami a lękami
Lęk jest bardziej ogólną reakcją emocjonalną, która może pojawić się w odpowiedzi na szeroką gamę bodźców. Często nie ma jednoznacznego źródła, co sprawia, że może przybierać formę chronicznego niepokoju. W odróżnieniu od fobii, lęk jest mniej specyficzny i niekoniecznie związany z konkretną sytuacją czy przedmiotem. Lęk może być wynikiem obaw przed przyszłością, niepewnością, lub negatywnymi myślami o tym, co może się wydarzyć w życiu. Przykładami lęku mogą być obawy przed porażką, nieznanym, czy przed zmianami życiowymi, jak na przykład przeprowadzka czy nowa praca. Fobia, z kolei, jest specyficzną formą lęku, która wiąże się z konkretnym, wysoce zindywidualizowanym przedmiotem, sytuacją lub miejscem. Fobie są zdecydowanie bardziej intensywne i nieproporcjonalne do rzeczywistego zagrożenia. Na przykład, arachnofobia – lęk przed pająkami – może prowadzić do paniki na widok pająka, mimo że jest to stworzenie, które w większości przypadków nie stanowi realnego zagrożenia. W przypadku fobii, nie chodzi o obawy o przyszłość, lecz o intensywny strach przed czymś konkretnym, co prowadzi do unikania tej sytuacji lub obiektu w codziennym życiu.
Podobieństwa między fobiami a lękami
Pomimo tych różnic, lęk i fobia mają również wiele wspólnych cech. Przede wszystkim, obie emocje wywołują podobne reakcje fizjologiczne w organizmie. Często występują objawy takie jak:
- przyspieszone bicie serca,
- zwiększona potliwość,
- uczucie duszności lub zawroty głowy,
- zaburzenia snu,
- zaburzenia koncentracji.
Te reakcje fizyczne są wynikiem działania układu nerwowego, który mobilizuje organizm do działania w sytuacjach stresowych. Zarówno lęk, jak i fobia mogą prowadzić do unikania sytuacji wywołujących te emocje. Choć fobie są bardziej ukierunkowane na określony obiekt, reakcje emocjonalne i behawioralne mogą być równie intensywne, jak w przypadku lęku.
Typy lęków i fobii
Fobie i lęki można podzielić na różne typy, które różnią się swoimi przyczynami, intensywnością oraz sposobem leczenia. Wśród najczęstszych typów fobii wyróżnia się:
- Agorafobia – lęk przed otwartymi przestrzeniami lub miejscami, z których trudno się wydostać,
- Fobia społeczna – strach przed oceną innych ludzi, wystąpieniami publicznymi czy interakcjami społecznymi,
- Klaustrofobia – lęk przed zamkniętymi przestrzeniami,
- Arachnofobia – strach przed pająkami.
Z kolei lęki dzielą się na różne formy, w tym:
- Lęk uogólniony – chroniczny, nieokreślony niepokój,
- Lęk sytuacyjny – związany z konkretnymi wydarzeniami, takimi jak wystąpienia publiczne czy podróże samolotem,
- Lęk przed nieznanym – obawa przed przyszłością lub zmianami.
Jak rozpoznać, kiedy lęk staje się fobią?
Fobia to forma lęku, która charakteryzuje się nadmiernym, irracjonalnym strachem przed określonym obiektem lub sytuacją. Jest to zaburzenie, które w znaczący sposób wpływa na jakość życia osoby, utrudniając jej codzienne funkcjonowanie. W odróżnieniu od lęku, który może mieć bardziej rozmyty charakter i być wynikiem niepewności, fobia wiąże się z konkretnym przedmiotem lub wydarzeniem. Jeśli lęk zaczyna wpływać na Twoje życie w sposób, który utrudnia normalne funkcjonowanie, może to być oznaką, że stajesz w obliczu fobii, która wymaga specjalistycznej interwencji terapeutycznej.
Terapia fobii: Najskuteczniejsze metody leczenia
Fobie to zaburzenia lękowe, które wywołują silny, irracjonalny lęk przed określonymi sytuacjami lub przedmiotami, które w rzeczywistości nie stanowią zagrożenia. Lęk związany z fobią może paraliżować codzienne życie, prowadząc do unikania tych sytuacji, co w dłuższej perspektywie może ograniczać funkcjonowanie jednostki. Istnieje wiele metod leczenia fobii, które pomagają pacjentom w przezwyciężeniu swoich lęków. Wśród najskuteczniejszych z nich wyróżnia się terapie psychologiczne, szczególnie terapię poznawczo-behawioralną, oraz w niektórych przypadkach, farmakoterapię. Poniżej przedstawiamy szczegółowy przegląd najefektywniejszych metod leczenia fobii.
1. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
Terapia poznawczo-behawioralna jest uznawana za jedną z najskuteczniejszych metod leczenia fobii. Opiera się na założeniu, że lęk fobiczny wynika z nieprawidłowych wzorców myślenia i zachowań, które wzmacniają lęk w obliczu określonych sytuacji. Celem terapii jest identyfikacja tych negatywnych myśli oraz zmiana przekonań, które prowadzą do powstawania i utrzymywania się lęku. Podczas terapii poznawczo-behawioralnej pacjent uczony jest nowych, zdrowszych sposobów myślenia oraz radzenia sobie z lękiem. W trakcie terapii stosuje się stopniową ekspozycję na bodźce wywołujące lęk, zaczynając od sytuacji mniej stresujących, a stopniowo przechodząc do tych, które wywołują silniejszy lęk. Dzięki tej metodzie pacjent uczy się, jak skutecznie zarządzać swoimi reakcjami, aż do momentu, gdy lęk staje się mniej intensywny lub znika całkowicie.
2. Terapia psychodynamiczna
Terapia psychodynamiczna jest drugą skuteczną metodą leczenia fobii, szczególnie w przypadkach, gdzie przyczyną lęku są nierozwiązane konflikty wewnętrzne lub traumatyczne wydarzenia z przeszłości. W tej terapii pacjent pracuje nad uświadomieniem sobie nieświadomych procesów, które mogą wpływać na jego lękowe reakcje. Terapeuta pomaga odkryć źródło problemu, które może tkwić w przeszłości pacjenta, a następnie pracuje z nim nad przekształceniem tych przekonań i emocji w sposób zdrowy i konstruktywny. Terapia psychodynamiczna może być długoterminowa, ale jest bardzo efektywna w leczeniu głęboko zakorzenionych fobii, które wynikają z przeszłych doświadczeń. Dzięki lepszemu zrozumieniu swoich emocji i mechanizmów obronnych, pacjenci mogą osiągnąć trwałą ulgę w walce z lękami.
3. Farmakoterapia
Chociaż metody psychologiczne, takie jak terapia poznawczo-behawioralna i psychodynamiczna, są zazwyczaj pierwszym wyborem w leczeniu fobii, w niektórych przypadkach konieczne może być włączenie farmakoterapii. Leki przeciwlękowe, takie jak benzodiazepiny lub inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI), mogą pomóc w łagodzeniu objawów fobii, zwłaszcza w sytuacjach, gdy pacjent doświadcza silnych ataków paniki lub ma trudności z codziennym funkcjonowaniem. Farmakoterapia nie jest rozwiązaniem długoterminowym, ale może stanowić pomocniczą formę leczenia, szczególnie w początkowej fazie terapii, gdy inne metody nie przynoszą jeszcze oczekiwanych rezultatów. Leki pomagają zmniejszyć intensywność lęku, umożliwiając pacjentowi pełniejszą koncentrację na pracy terapeutycznej i stopniowe oswajanie się z lękiem.
4. Terapia grupowa
Terapia grupowa to kolejna metoda leczenia fobii, która w wielu przypadkach okazuje się bardzo pomocna. Przeprowadzana w grupach pacjentów, którzy mają podobne doświadczenia z fobią, terapia ta oferuje wsparcie emocjonalne oraz możliwość uczenia się od innych uczestników, jak radzić sobie z lękiem. Często w terapii grupowej pacjenci dzielą się swoimi doświadczeniami i technikami, które pomogły im w przezwyciężeniu lęków. Ponadto, obecność innych osób z podobnymi problemami może zmniejszyć poczucie izolacji i wstydu, które często towarzyszy osobom z fobią. W terapii grupowej stosuje się różnorodne techniki, takie jak eksponowanie na lękowe sytuacje czy ćwiczenia relaksacyjne, które pozwalają uczestnikom na naukę zarządzania swoimi reakcjami w bezpiecznym i wspierającym środowisku. Terapia grupowa może być szczególnie skuteczna w przypadku osób, które mają fobię społeczną lub inne zaburzenia lękowe związane z interakcjami z innymi ludźmi.
najskuteczniejszych metod leczenia fobii
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – Skupia się na zmianie niezdrowych wzorców myślenia i zachowań, pomagając pacjentowi radzić sobie z lękiem.
- Terapia psychodynamiczna – Umożliwia odkrycie i przepracowanie nieświadomych źródeł lęku i fobii, które mogą wynikać z traumatycznych doświadczeń.
- Farmakoterapia – Leki mogą pomóc w łagodzeniu objawów fobii, zwłaszcza w przypadku ciężkich postaci lęku.
- Terapia grupowa – Umożliwia pacjentom wspólne przepracowanie swoich lęków w atmosferze wsparcia i wymiany doświadczeń.
Co to jest fobia? Definicja i podstawowe informacje
Fobia to zaburzenie psychiczne, które objawia się intensywnym, irracjonalnym lękiem przed określonym obiektem, sytuacją lub czynnością. W odróżnieniu od zwykłego strachu, fobia jest przerażająco silna i często nieadekwatna do realnego zagrożenia. Osoba cierpiąca na fobię jest zazwyczaj świadoma, że jej reakcja jest nieproporcjonalna, ale mimo to nie potrafi jej kontrolować. Lęk wywołany fobią może wpływać na codzienne funkcjonowanie, ograniczając życie osoby w sposób, który wymaga interwencji terapeutycznej.
Rodzaje fobii
Fobie dzielą się na kilka głównych kategorii, które obejmują różne rodzaje lęków. Każdy typ fobii może prowadzić do innych objawów i wymagać innego podejścia terapeutycznego. Oto niektóre z nich:
- Fobie specyficzne: obejmują lęk przed określonymi obiektami lub sytuacjami, takimi jak pająki (arachnofobia), ciemność (nyktofobia), owady (entomofobia), czy wysokość (akrofobia).
- Fobie społeczne: dotyczą lęku przed oceną i upokorzeniem w sytuacjach społecznych, takich jak wystąpienia publiczne, spotkania towarzyskie, czy rozmowy kwalifikacyjne. Przykładem jest socjofobia, czyli fobia społeczna.
- Agorafobia: to lęk przed przestrzeniami, z których trudno uciec lub uzyskać pomoc w przypadku ataku paniki, np. zatłoczone miejsca, transport publiczny czy otwarte przestrzenie.
Objawy fobii
Objawy fobii mogą być różne, zależnie od jej rodzaju, jednak najczęściej występują następujące symptomy:
- Duszność: trudności w oddychaniu spowodowane silnym stresem.
- Kołatanie serca: przyspieszone bicie serca, które może wywoływać uczucie paniki.
- Trzęsienie rąk: drżenie, które pojawia się w sytuacjach wywołujących lęk.
- Wzrost pocenia się: nadmierne pocenie się, zwłaszcza w momencie, gdy osoba staje w obliczu bodźca wywołującego fobię.
- Zawroty głowy: uczucie oszołomienia lub utraty równowagi, co może prowadzić do omdlenia.
Przyczyny fobii
Fobia może wynikać z różnych czynników. Często jej przyczyny mają charakter genetyczny, co oznacza, że osoby, które mają w rodzinie przypadki zaburzeń lękowych, są bardziej podatne na rozwój fobii. Istnieje również teoria, że fobia może być efektem traumatycznych doświadczeń z przeszłości, które utrwaliły nieadekwatny lęk przed konkretnym bodźcem. Na przykład, dziecko, które było straszone pająkami, może w przyszłości rozwinąć arachnofobię. W niektórych przypadkach fobia może być wynikiem nieprawidłowego funkcjonowania mózgu, w tym nadaktywności ciała migdałowatego, które odpowiada za reakcje emocjonalne i lękowe.
Jak odróżnić fobię od strachu?
Chociaż fobia, strach i lęk są terminami często używanymi zamiennie, istnieją istotne różnice między nimi. Strach to naturalna reakcja organizmu na rzeczywiste zagrożenie. Jest krótkotrwały i ma na celu ochronę przed niebezpieczeństwem. Lęk jest stanem długotrwałego niepokoju, który może występować w odpowiedzi na realne lub wyimaginowane zagrożenie. Z kolei fobia to skrajnie nasilony lęk, który wykracza poza normalną reakcję na bodźce, prowadząc do unikania sytuacji i obiektów wywołujących lęk, co utrudnia normalne funkcjonowanie osoby cierpiącej na to zaburzenie.
Leczenie fobii
Fobia jest zaburzeniem, które można leczyć. Najczęściej stosowaną metodą terapii jest terapia poznawczo-behawioralna, która pomaga osobie cierpiącej na fobię zmienić myśli i zachowania związane z lękiem. Terapia ta jest skuteczna w przypadku większości rodzajów fobii. W niektórych przypadkach lekarze mogą również przepisać leki przeciwlękowe, takie jak selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), które pomagają w łagodzeniu objawów. W najcięższych przypadkach stosuje się techniki ekspozycji, w których osoba stopniowo naraża się na bodziec wywołujący lęk w kontrolowany sposób, co pozwala jej oswoić się z nim.
Fobia: Wszystko, co musisz wiedzieć o lękach i ich leczeniu
Fobia to jeden z najczęstszych zaburzeń lękowych, który może dotyczyć różnych aspektów życia codziennego. Często prowadzi do unikania pewnych sytuacji, miejsc czy przedmiotów, a nawet wpływa na jakość życia osoby, która zmaga się z tym problemem. W tym artykule przyjrzymy się dokładniej czym są fobie, jakie są ich rodzaje, jak się objawiają i jakie metody leczenia są dostępne.
Co to jest fobia?
Fobia jest rodzajem zaburzenia lękowego, które charakteryzuje się irracjonalnym, nadmiernym lękiem przed określoną sytuacją, przedmiotem lub osobą. Może dotyczyć praktycznie każdego aspektu życia, od lęku przed wysokościami, przez strach przed pająkami, po obawy związane z wystąpieniami publicznymi. Osoba cierpiąca na fobię zazwyczaj stara się unikać sytuacji wywołujących lęk, co może prowadzić do ograniczenia jej codziennego funkcjonowania.
Rodzaje fobii
Fobie można podzielić na różne kategorie w zależności od tego, czego dotyczą. Oto niektóre z najczęstszych rodzajów fobii:
- Fobie specyficzne: To lęk przed konkretnymi przedmiotami lub sytuacjami, takimi jak pająki (arachnofobia), wysokości (akrofobia), ciemność (nyktofobia) czy latające owady (entomofobia).
- Fobia społeczna: Jest to lęk przed oceną innych ludzi, co skutkuje unikaniem sytuacji społecznych, jak rozmowy w większym gronie czy wystąpienia publiczne.
- Agorafobia: Strach przed otwartymi przestrzeniami lub sytuacjami, w których ucieczka może być trudna, np. tłumy, transport publiczny, czy miejsca oddalone od pomocy medycznej.
- Fobie związane z naturą: Strach przed burzami, wodą, czy też lęk przed zwierzętami.
Objawy fobii
Osoby cierpiące na fobię doświadczają intensywnych objawów lękowych, które mogą obejmować:
- Przyspieszone tętno: Szybkie bicie serca, które może towarzyszyć napadom paniki związanym z fobią.
- Pocenie się: Wysokie poziomy lęku mogą prowadzić do nadmiernego pocenia się, szczególnie w sytuacjach wywołujących strach.
- Duszność: Uczucie braku powietrza lub trudności w oddychaniu w wyniku silnego stresu.
- Drżenie ciała: Osoba może doświadczać mimowolnych drżeń mięśni, co jest typowym objawem reakcji lękowej.
- Napięcie mięśniowe: Fobie często powodują napięcie w ciele, które może prowadzić do bólu mięśni i bólów głowy.
Przyczyny fobii
Przyczyny fobii są złożone i mogą wynikać z różnych czynników. Wśród najczęściej wymienianych przyczyn znajdują się:
- Czynniki genetyczne: Istnieje dowód na to, że fobie mogą występować w rodzinach, co sugeruje pewną rolę genów w rozwoju tych zaburzeń.
- Doświadczenia z dzieciństwa: Traumatyczne wydarzenia, takie jak wypadki czy nadużycia, mogą przyczynić się do rozwoju fobii w dorosłym życiu.
- Problemy emocjonalne: Osoby, które mają trudności z radzeniem sobie ze stresem, mogą być bardziej podatne na rozwój fobii.
- Wzorce behawioralne: Czasami lęki są wynikiem obserwacji reakcji innych osób, np. rodziców, którzy wykazują strach przed pewnymi rzeczami.
Leczenie fobii
Chociaż fobie mogą być trudne do pokonania, istnieje wiele skutecznych metod leczenia. Do najczęściej stosowanych należą:
- Psychoterapia poznawczo-behawioralna: Jest to jedna z najskuteczniejszych metod leczenia fobii. Pomaga osobie zrozumieć, jakie myśli wywołują lęk i jak je zmienić, aby unikać reakcji panicznych.
- Farmakoterapia: Leki przeciwlękowe, takie jak benzodiazepiny czy selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI), mogą być stosowane w leczeniu fobii, zwłaszcza w przypadkach, gdy objawy są silne.
- Ekspozycja: Terapia ekspozycyjna polega na stopniowym wystawianiu pacjenta na bodźce wywołujące lęk, aby nauczyć go, jak radzić sobie z sytuacjami wywołującymi fobię.
FAQ: Najczęściej zadawane pytania o fobiach
1. Co to jest fobia?Fobia to irracjonalny, nadmierny lęk przed określoną sytuacją, przedmiotem lub osobą, który prowadzi do unikania tych sytuacji i może wpływać na codzienne funkcjonowanie. 2. Jakie są objawy fobii?Objawy fobii mogą obejmować przyspieszone tętno, pocenie się, duszność, drżenie ciała, a także napięcie mięśniowe. Reakcje te pojawiają się w sytuacjach wywołujących lęk. 3. Jakie są rodzaje fobii?Fobie dzielą się na specyficzne, społeczne, agorafobię oraz fobie związane z naturą. Każdy rodzaj lęku dotyczy innej sytuacji lub obiektu. 4. Jakie są metody leczenia fobii?Skuteczne leczenie fobii obejmuje psychoterapię poznawczo-behawioralną, farmakoterapię oraz terapię ekspozycyjną, która pomaga stopniowo zmniejszać lęk.